Weg met de deskundigenverklaring: wat de transgenderwet eigenlijk beweert over genderidentiteit
Op 15 december 2025 diende GroenLinks-PvdA-Kamerlid Moorman tijdens het begrotingsdebat emancipatiebeleid een motie in die het kabinet vraagt de transgenderwet alsnog opnieuw voor te leggen; de gewijzigde motie-Moorman/Kostić werd daarna met 77 tegen 73 stemmen aangenomen (bron). Diezelfde wet was enkele maanden eerder, in de zomer van 2025, juist ingetrokken nadat de Kamer daar tweemaal om had gevraagd: de intrekkingsbrief van staatssecretaris Struycken is gedateerd 11 augustus 2025 (bron), de NOS meldde de intrekking op 2 juli 2025. Struycken gaf daarmee gehoor aan een motie van SGP, JA21 en FvD, die ook de regeringspartijen NSC, PVV en BBB steunden (bron).
Die politieke pingpong gaat over meer dan een procedurele kwestie. Het inmiddels ingetrokken wetsvoorstel — kamerstuk 35.825 — wilde de verplichte deskundigenverklaring schrappen die nu nodig is om het geslacht op paspoort en geboorteakte te wijzigen. Daarmee verschuift de wet iets fundamentelers dan een administratieve stap: ze bepaalt wie mag vaststellen wat iemands geslacht juridisch is. Het antwoord dat het voorstel geeft, is: niemand anders dan de betrokkene zelf.
Wat er precies wijzigt
Sinds de Transgenderwet van 2014 is voor wijziging van de geslachtsregistratie een verklaring vereist van een deskundige — doorgaans een gedragswetenschapper of arts — die bevestigt dat de aanvrager duurzaam overtuigd is tot het andere geslacht te behoren. Het wetsvoorstel schrapt die eis: een eigen verklaring volstaat. Voor jongeren onder de 16 jaar komt rechterlijke toestemming in de plaats van het deskundigenoordeel — een procedurele toets die vervangt wat eerst een inhoudelijke, medische beoordeling was.
SGP-Kamerlid Diederik van Dijk reageerde blij op de intrekking: "Kwetsbare jongeren zijn juist gebaat bij zorgvuldigheid, niet bij het schrappen van de leeftijdsgrens en de deskundigenverklaring." GroenLinks-PvdA-Kamerlid Westerveld noemde de intrekking onacceptabel: "Discriminatie, uitsluiting en geweld tegen transpersonen neemt schrikbarend toe", zei ze, "en juist nu gooit dit kabinet olie op het vuur en zorgt voor achteruitgang" (bron). Beide partijen spraken over dezelfde wetstekst — maar niet over hetzelfde probleem.
De aanname die niemand hardop toetst
Onder het debat over zorgvuldigheid ligt een aanname die zelden expliciet wordt gemaakt: dat er een vaststelbaar feit bestaat — de genderidentiteit van de aanvrager — dat de deskundige tot nu toe bevestigde en dat de aanvrager voortaan zelf mag rapporteren. Die aanname is precies waarom het onderscheid tussen "deskundigenoordeel" en "eigen verklaring" minder groot is dan het klinkt. Ook de deskundige had geen meetinstrument; die deskundige vroeg, net als de nieuwe wet, in de kern naar wat de aanvrager zelf ervaart. Zoals dit dossier eerder uitwerkte, is zelfrapportage in de praktijk altijd al de enige bron geweest waarop een diagnose genderdysforie of -incongruentie steunt — er bestaat geen bloedtest, scan of ander extern criterium dat genderidentiteit onafhankelijk bevestigt.
Dat maakt de wetswijziging in zekere zin eerlijker dan de oude situatie: ze verwijdert een schijnbare medische toets die inhoudelijk nooit meer was dan een geformaliseerd gesprek. Maar eerlijkheid over de methode lost het onderliggende probleem niet op. Als de enige bron voor een claim de persoon is die de claim doet, wordt de bewering per definitie onweerlegbaar — wie het gevoel beschrijft, heeft daarmee automatisch gelijk. Dat patroon, waarbij de uitkomst van een toets al besloten ligt in de vraagstelling, is een vorm van cirkelredenering die in de wetenschapsfilosofie een bekend probleem is: het is geen bewijs, het is een herhaling van de claim.
Wat er gebeurt als een land dit al deed
Nederland is niet het eerste land dat worstelt met wat zelfverklaring in de praktijk betekent. In Duitsland geldt sinds november 2024 de Selbstbestimmungsgesetz, die geslachtsregistratie op eigen verklaring toestaat. In juni 2026 meldde Queer Nations dat de justitieministers van Saksen, Saksen-Anhalt en Thüringen (alle drie CDU) op de voorjaarsconferentie van de justitieministers een voorstel willen indienen waarmee ambtenaren van de burgerlijke stand "offenkundig misbruik" van de wet moeten kunnen voorkomen (bron). Aanleiding waren twee in de media besproken zaken: een rechts-extremist die zijn geslachtsregistratie liet wijzigen en ervan wordt verdacht zich zo aan een gevangenisstraf te willen onttrekken, en een Düsseldorfse politiecommissaris die zich na de wijziging meldde voor een promotie. Die zaken zijn reden voor die deelstaten om een wetswijziging te vragen, nog geen twee jaar na invoering. Dat is geen argument dat de meeste aanvragers te kwader trouw handelen — dat doen ze niet — maar wel een illustratie van wat er gebeurt als een wet geen enkel extern criterium meer kent: de zeldzame uitzondering heeft vrij spel, precies omdat er niets is om tegen te toetsen.
Wat een zorgvuldige wet zou moeten erkennen
De vraag of de deskundigenverklaring moet verdwijnen, is uiteindelijk een politieke afweging tussen toegankelijkheid en waarborgen — die afweging maakt dit dossier niet voor de wetgever. Wat wel te zeggen valt: het debat wordt eerlijker zodra beide kanten benoemen dat noch de oude, noch de nieuwe procedure een objectief criterium voor genderidentiteit oplevert. De deskundige verifieerde geen feit buiten de aanvrager om; de wet verschuift dus niet van "getoetst" naar "ongetoetst", maar van "getoetst door een tussenpersoon die dezelfde zelfrapportage moest aannemen" naar "rechtstreeks aangenomen". Wie, zoals een juridisch dossier over een aanpalende wet laat zien, de premisse van zelfidentificatie consequent doortrekt, ontdekt dat vrijwel elk ander juridisch criterium voor geslacht — van sportcategorieën tot vrouwenopvang — op losse schroeven komt te staan zodra alleen zelfrapportage overblijft.
Bronnen
- NOS, "Veelbesproken transgenderwet van tafel na twee oproepen van de Kamer", 2 juli 2025 — nos.nl/artikel/2573363
- Reformatorisch Dagblad, "Nipte Kamermeerderheid voor herindiening transgenderwet", 15 december 2025 — rd.nl/artikel/1131591
- Eerste Kamer der Staten-Generaal, wetsvoorstel 35.825 "Veranderen voorwaarden wijziging vermelding van het geslacht in de geboorteakte" — eerstekamer.nl/wetsvoorstel/35825
Nienke Vogelaar
Redactie
Veelgestelde vragen
Wat is de deskundigenverklaring die deze wet wil schrappen?
Sinds de Transgenderwet van 2014 moet wie het geslacht op paspoort of geboorteakte wil wijzigen een verklaring overleggen van een deskundige — doorgaans een gedragswetenschapper of arts — die bevestigt dat de aanvrager duurzaam overtuigd is tot het andere geslacht te behoren. Het wetsvoorstel (kamerstuk 35.825) vervangt die eis door een eigen verklaring van de aanvrager zelf.
Is de transgenderwet nu ingetrokken of wordt ze heringediend?
Beide, na elkaar. Het kabinet trok het wetsvoorstel in na herhaalde oproepen van de Tweede Kamer; de intrekkingsbrief is gedateerd 11 augustus 2025. In december 2025 nam de Tweede Kamer met 77 tegen 73 stemmen een tegengestelde motie van de Kamerleden Moorman (GroenLinks-PvdA) en Kostić (PvdD) aan, die het kabinet vraagt de wet alsnog opnieuw voor te leggen. Volgens een Kamerbrief van 18 juni 2026 verkent het huidige kabinet de contouren van een vereenvoudiging van de procedure; een nieuw wetsvoorstel was toen nog niet ingediend.
Wat verandert er voor jongeren onder de 16 jaar?
Voor hen zou volgens het wetsvoorstel geen deskundigenverklaring meer nodig zijn, maar toestemming van een rechter. Daarmee verschuift de toetsing van een medisch-inhoudelijk oordeel naar een procedurele rechterlijke toets, zonder dat vastligt welk criterium de rechter daarbij hanteert.