Drie Duitse deelstaten willen zelfidentificatiewet repareren na twee ongemakkelijke zaken
Sinds november 2024 kan iedereen in Duitsland de geslachtsregistratie en voornaam in de burgerlijke stand laten wijzigen op basis van een simpele melding bij de ambtenaar van de burgerlijke stand: geen arts, geen deskundigenverklaring, geen rechter die meekijkt. Het Selbstbestimmungsgesetz moest transgender personen een snelle, waardige route bieden. Minder dan twee jaar later werd diezelfde route in twee opvallende gevallen ervan verdacht voor heel andere doeleinden te zijn gebruikt — en dat zette drie Duitse deelstaten aan tot een herzieningsvoorstel.
Wat de wet eigenlijk regelt
Het Selbstbestimmungsgesetz (SBGG) verving de oude Transsexuellengesetz en schrapte de vereisten die daarin nog stonden: geen psychologisch onderzoek meer, geen rechterlijke toets, geen medische verklaring. Een melding bij de burgerlijke stand volstaat, met een wachttijd van drie maanden voordat de wijziging ingaat. De wet werd destijds gepresenteerd als een correctie op een verouderd, medicaliserend systeem. Kritiek was er meteen al: onder meer de VN-Speciaal Rapporteur over geweld tegen vrouwen en meisjes, Reem Alsalem, schreef in een brief aan minister Baerbock dat de wet geen waarborgen bevat tegen misbruik door zedendelinquenten en onvoldoende rekening houdt met de behoeften van vrouwen en meisjes (bron); de Duitse regering wees die kritiek af.
Twee zaken die de discussie aanwakkerden
Wat tot voor kort een vooral theoretische discussie was, kreeg dit jaar een concreet gezicht door twee zaken. In de eerste zaak liet een extreemrechtse activist, die in juli 2023 onherroepelijk was veroordeeld tot anderhalf jaar cel zonder voorwaardelijk deel, naam en geslacht wijzigen en meldde zich daarna niet om de straf uit te zitten; er rees het vermoeden dat de wijziging daarmee samenhing (bron). In de tweede zaak liet een politiecommissaris uit Düsseldorf zijn geslachtsvermelding wijzigen in vrouw en solliciteerde hij daarna op een bevordering; dankzij regelingen voor vrouwenbevordering zou hij meer dan 40 plaatsen zijn opgeschoven. Het politiepresidium betwijfelde of transidentiteit de reden was, startte een tuchtprocedure en legde een bevorderingsstop op; de politiecommissaris verloor zijn spoedprocedure bij het Verwaltungsgericht Düsseldorf en bij de hogere rechter (bron). In beide gevallen rees het vermoeden dat de wijziging vooral een middel was om een ander doel te bereiken; de wet vraagt uitdrukkelijk niet om bewijs dat de motivatie in transidentiteit ligt (bron).
Het voorstel: ruimte voor de ambtenaar om nee te zeggen
De justitieministers van Saksen, Saksen-Anhalt en Thüringen — alle drie CDU — wilden daarom dat ambtenaren van de burgerlijke stand de bevoegdheid krijgen om een melding te weigeren bij kennelijk misbruik, bijvoorbeeld voor zelfinszenering, eigen voordeel of om de staat, de betrokken groep of kwetsbare groepen belachelijk te maken (bron). Op de voorjaarsconferentie in Hamburg besloot de 97e Justizministerkonferenz op 12 juni 2026 dat bij wet moet worden verduidelijkt onder welke objectieve voorwaarden de burgerlijke stand bij kennelijk misbruik kan ingrijpen, en vroeg zij de federale regering om een wetsvoorstel; volgens de Saksische minister mogen alleen objectieve en documenteerbare omstandigheden worden getoetst (bron). Voorstanders van de huidige wet, zoals hoogleraar Heinz-Jürgen Voß, wijzen erop dat er al een bedenktijd en een Sperrfrist voor een nieuwe wijziging bestaan en dat verdachte gevallen zeldzaam zijn; journaliste Anna Mayr schreef in Zeit Online dat het voorstel goed bedoeld maar onuitvoerbaar is, omdat de wet geen objectieve definitie van geslacht kent (bron). Voor critici is precies dat de kern van het probleem: een wet die identiteit volledig op eigen verklaring laat berusten, heeft geen ingebouwde manier om misbruik ervan te onderscheiden van een oprecht verzoek.
Nienke Vogelaar
Redactie
Veelgestelde vragen
Wat is het Duitse Selbstbestimmungsgesetz?
Een wet die sinds november 2024 geldt en die iedereen in Duitsland toestaat de geslachtsregistratie en voornaam te wijzigen met een simpele melding bij de burgerlijke stand, zonder medisch onderzoek of rechterlijke toets.
Welke misbruikgevallen worden genoemd?
Een veroordeelde extreemrechtse activist die na de wijziging van naam en geslacht niet verscheen om de gevangenisstraf uit te zitten, en een politiecommissaris die zijn geslachtsvermelding liet wijzigen en daarna solliciteerde op een bevordering waarbij regelingen voor vrouwen in zijn voordeel werkten; in beide gevallen werd misbruik vermoed.
Wat stellen de deelstaten voor?
Saksen, Saksen-Anhalt en Thüringen wilden ambtenaren van de burgerlijke stand de bevoegdheid geven om een melding te weigeren bij kennelijk misbruik. Op 12 juni 2026 besloot de Justizministerkonferenz dat bij wet moet worden verduidelijkt onder welke objectieve voorwaarden dat kan, en vroeg ze de federale regering om een wetsvoorstel.